Na današnji dan pre sto godina Austro-Ugarska je uputila Srbiji ultimatum povodom atentata i ubistva nadvojvode Franca Ferdinanda. Ultimatum je imao 10 tačaka kojima je traženo da Srbija učini sve da se organizatori atentata uhvate i kazne.
Tekst ultimatuma:
Nota austro-ugarskog poslanik u Beogradu uz predaju ultimatuma G. Baron Gizl od Gislingena, austrougarske poslanik u Beogradu; G. Lazi Pačuu, zastupniku predsednika ministarstava i ministra vanjskih dela.
U Beogradu, 10./23. srpnja 1914. god.
Gospodine Ministre,
Čast mi je predati vašem Prevashodstvu priloženu notu koju sam primio od svoje vlade, a koja je upućena vladi Kraljevine Srbije.
Izvolite i t.d.
Predano osobno u 6 sati po podne.
31. marta 1909. god. zastupnik Srbije u Beču dao je Carskoj i Kraljevskoj vladi po naredbi svoje vlade sledeću izjavu:
“Srbija priznaje da fait accompli stvoren u Bosni i Hercegovini nije povredio njena prava i ona će se prema tome saobraziti odluci koje sile donesu odnosno čl. 5 Berlinskog ugovora. Primajući savete velikih sila, Srbija je još sada obvezuje da napusti držanje protesta i opozicije, koja je zauzela prema aneksija još od zadnje jeseni, i, osim toga, obvezuje se da promeni pravac svoje sadašnje politike prema Austro-Ugarskoj, kako bi ubuduće živela sa njom u odnosima dobrog susedstva. “
Međutim, istorija posljednjih godina, a osobito žalosno događaji od 28. juna, pokazali su da u Srbiji postoji prevratnički pokret čiji je cilj da odvoji od Austro-Ugarske monarhije izvesne dijelove njenih teritorija. Došlo je do toga da se taj pokret, koji se javio pred očima srpske vlade, manifestira i izvan teritorija Kraljevine u terorističkim djelima, u čitavom nizu atentata i u ubojstvima.
Kraljevska srpska vlada, daleko od toga da ispuni formalne obveze od 31. marta 1909. god., nije ništa učinila da uguši taj pokret; ona je tolerisala zločinački rad raznih društava i udruga, upravljen protiv Monarhije, neobuzdana ton tiska, veličanje vinovnika atentata, sudjelovanje časnika i činovnika u prevratničkim rovenjima, bolesnu propagandu u javnoj nastavi, tolerisala je najzad sve one pojave koje su mogle navesti srpsko stanovništvo da omrzne monarh i prezre njezine ustanove.
Ovo kažnjivo tolerisanje od strane Kraljevske srpske vlade nije prestalo ni onda kad su događaji od 28. prošlog mjeseca otkrili cijelom svijetu njegove kobne posljedice.
Iz iskaza i priznanja vinovnika atentata od 28. juna vidi se da je zločin sarajevski skovan u Beogradu; da su oružje i eksplozive, kojima su ubice bile opskrbljen, njima dali Srpski oficiri i činovnicima, članovi “Narodne obrane”, i najzad, da je i samo prebacivanje zločinaca u Bosnu i njihovog oružja bilo pripremljeno i izvedeno od strane šefova srpske pogranične službe. Spomenuti rezultati istrage ne dopuštaju Carskoj i Kraljevskoj vladi da i dalje zadrži ulogu mirnog i strpljivog promatrača, koju je godinama imala prema agitacija čiji je centar bio u Beogradu i koje su se širile odatle na teritoriju Monarhije; ovi rezultati joj naprotiv stavljaju u dužnost da učini kraj tim rovenjima, koja su stalna opasnost za mir Monarhije.
Da bi postigla ovaj cilj, Carska i Kraljevska vlada je primorana zatražiti od srpske vlade zvaničnu izjavu da osuđuje propagandu upravljenu protiv Austro-Ugarske monarhije tj skup tendencija kojima je krajnji cilj da se odvoje od Monarhije Teritoriji koje čine njezin sastavni dio, i da se obvezuje da uguši svima sredstvima ovu zločinačku i teroristički propagandu.
Da bi se dao svečan karakter toj obvezi, vlada Kraljevine Srbije objavit na prvoj strani službenih novina na dan 26./18. jula ovu izjavu:
“Kraljevska srpska vlada osuđuje propagandu upravljenu protiv Austro-Ugarske tj skup tendencija kojima se teži, u krajnjem cilju, da se odvoje od Austro-Ugarske monarhije teritorija koje čine njezin sastavni dio i sažaljeva iskreno kobne posljedice ove zločinačke radnje. Kraljevska vlada žali što su oficiri i činovnicima Srpski sudjelovali u gore pomenutoj propagandi i time kompromitovali odnose dobrog susjedstva, na koje se Kraljevska vlada bila svečano obavezala svojom izjavom od 31.marta 1909. godine.
“Kraljevska srpska vlada osuđuje i odbija svaku pomisao i pokušaj miješanja u sudbinu stanovnika ma kog dijela Austro-Ugarske monarhije; smatra za svoju dužnost da skrene ozbiljnu pažnju oficirima, činovnicima i svemu stanovništvu Kraljevine Srbije, da će u buduće Najstrože postupiti s osobama koje bi učinila krivicu odavajući se takvim radnjama koje će srpska vlada svim silama sprečevati i kažnjavati “.
Ova izjava saopštiće se u isto vrijeme Kraljevskoj vojsci dnevnom zapovešću Njegovog Veličanstvo Kralja i biće objavljena u narednom broju Službenog vojnog lista.
Pored toga kraljevska vlada se obvezuje:
1) Zabraniti svaku publikaciju, kojom se izaziva mržnja i prezrenjem Monarhije i čija je opća težnja upućena protiv teritorijalnog integriteta Austro-Ugarske.
2) Da odmah raspusti društvo zvano “Narodna obrana”, da konfiskuje sva njegova sredstva za propagandu i da isto tako postupi sa ostalim društvima i udrugama u Srbiji, koja se bave propagandom protiv Austro-Ugarske monarhije. Kraljevska vlada poduzeće potrebne mjere kako rasturena društva ne bi mogla da produže rad pod drugim imenom i u bilo kojem drugom obliku.
3) Da izbaci bez odlaganja iz javne nastave u Srbiji, kako u pogledu nastavnog osoblja tako i u pogledu nastavnih sredstava, sve ono što služi ili bi moglo poslužiti stvaranju propagande protiv Austro-Ugarske.
4) Da ukloni iz vojske i iz administracije uopće sve časnike i činovnika krive za propagandu protivu Monarhije Austro-Ugarske, čija imena i djela Austro-Ugarska vlada zadržava sebi pravo da naknadno saopći srpskoj vladi.
5) Primiti suradnju u Srbiji organa carske Kraljevske vlade radi ugušivanja prevratničkog pokreta protiv teritorijalnog integriteta Austro-Ugarske monarhije.
6) Da otvori sudsku istragu nad onim pristalicama u zavjere od 28/15. juna 1914. god. koji se nalaze na teritoriju Srbije; tijela koje uputi Austro-Ugarska vlada uzeće sudjelovanja u ovoj istrazi.
7) Da odmah pritvori majora Voju Tankosić i osoba pod imenom Milana Ciganovića, službenika srpske države, koji su kompromitovani rezultatom sarajevske istrage.
8) Spriječiti uspješnim mjerama sudjelovanje srpskih vlasti u protuzakonito proturanju oružja i eksploziva preko granice; da otpusti i strogo kazni pogranične činovnika u Šapcu i Loznici, koji su krivi što su pomagali izvršitelje sarajevskog zločina olakšavši im prelazak preko granice.
9) Da obavijesti Carskoj Kraljevskoj vladi o neopravdanim izjavama viših državnih činovnika, kako u Srbiji tako i na strani, koji se, iako su zauzimao službeni položaj, nisu uzdržavali se posle atentata od 28/15. juna neprijateljski izražavaju u intervjuima o Austro-Ugarskoj.
10) Da bez odlaganja izvijestiti Carski Kraljevsko vladu o izvršenju mjera pomenutih u prednjim točkama.
Carska Kraljevska vlada očekuje odgovor do subote, 25. ovoga mjeseca, do 6 sati po podne. Memoari koji se odnosi na rezultate istrage u Sarajevu, ukoliko se tiču činovnika naznačenih pod točkama 7. i 8., priložen je uz ovu notu. Kaznenom istragom koju je otvorio sarajevski sud nad Gavrilu Principu i drugovima po djelu ubistva i saučesništva u ubojstvu, a povodom zločina koji su izvršili 28. /15.juna ove godine, do sada je utvrđeno:
1) Zaveru čiji je cilj bio da se za vrijeme bavljenja u Sarajevu ubije nadvojvoda Franjo Ferdinand skovali su u Beogradu Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović, osoba pod imenom Milan Ciganović i Trifko Grabež, a uz pripomoć majora Voje Tankosić.
2) Šest bombi i četiri revolvera sustav “Brauning” sa municijom, pomoću kojih su zločinci izvršili atentat, dali su u Beogradu Principu, Čabrinoviću i Grabežu Milan Ciganović i major Voja Tankosić.
3) Bombe su ručne iz srpskog vojnog arsenala u Kragujevcu.
4) Da bi se osigurao uspjeh atentata, Ciganović je poučio Principa, Čabrinovića i Grabeža u rukovanju bombama i dao je, u jednoj šumi blizu topčidreskog strelišta, Principu, Čabrinoviću i Grabežu nekoliko lekcija iz gađanja brauningovim revolverom.
5) Da bi omogućio Principu, Čabrinoviću i Grabežu da prijeđu bosansko-hercegovačku granicu i da tamo prenesu tajno svoje prokrijumčareno oružje, Ciganović je bio organizirao čitav jedan sustav tajnog proturanja.
Po toj organizaciji zločince i njihovo oružje prebacili su u Bosnu kapetan pograničnog odreda u Šapcu (Rade Popović) i u Loznici i carinik Radivoje Grbić uz pripomoć drugih osoba.
